Kto wytwarza odpady i jak wpływa to na środowisko

Kto wytwarza odpady i jaki jest ich wpływ na środowisko? Najwięcej generują gospodarstwa domowe, firmy, handel i usługi oraz cały łańcuch wartości produktu od wydobycia surowców po wyrzucenie wyrobu, a skutkiem są emisje gazów cieplarnianych, zanieczyszczenia i presja na przestrzeń poprzez składowiska [1][2][3][4]. Odpady komunalne tworzą się w gospodarstwach domowych i w bardzo podobnych strumieniach z handlu, usług, biur i instytucji [5][6].

Czym są odpady i gdzie powstają?

Odpady to materiały uznane przez właściciela lub użytkownika za zbędne, które powstają w wyniku działalności człowieka w procesach produkcji i konsumpcji [2]. Obejmuje to zarówno etap wytwarzania wyrobów i ich dystrybucji, jak i okres użytkowania oraz moment wyrzucenia [2].

Odpady komunalne pochodzą z gospodarstw domowych oraz z podobnych strumieni z handlu, usług, biur i instytucji, które pod względem składu przypominają odpady domowe [5][6]. Nie powstają wyłącznie w domach, lecz także w sektorze prywatnym, administracji publicznej, handlu i usługach, a w szerszym ujęciu w całym łańcuchu wartości produktu [5][1].

W praktyce największe ilości generują gospodarstwa domowe, przedsiębiorstwa, sektor handlowy i usługowy oraz cały łańcuch dostaw od wydobycia surowców przez produkcję po użytkowanie i wyrzucanie produktów [1]. Mechanizm wpływu na środowisko zaczyna się już na etapie produkcji, ponieważ wydobycie, przetwarzanie, pakowanie i dystrybucja tworzą odpady i emisje jeszcze przed konsumpcją [1].

Ile odpadów wytwarzamy?

Na świecie w 2022 roku wytworzono 2,56 mld ton odpadów komunalnych [4]. Bez zmian systemowych ilość ta może wzrosnąć do 3,86 mld ton rocznie do 2050 roku, co oznacza wzrost o około 50 procent w niespełna trzy dekady [4]. Według innego ujęcia globalna produkcja odpadów komunalnych może przekroczyć 3,4 mld ton do 2050 roku [3].

Przeciętnie na świecie jedna osoba wytwarza 0,88 kg odpadów dziennie, a największą kategorią w strumieniu komunalnym są odpady żywnościowe, które stanowią 38 procent wszystkich odpadów komunalnych [3]. Duża część odpadów trafia na składowiska lub jest składowana nielegalnie, globalnie około jedna trzecia odpadów pozostaje nieodebrana albo jest porzucana w sposób otwarty [3].

Wysokodochodowe kraje stanowią 16 procent populacji świata, ale generują ponad jedną trzecią globalnych odpadów [1]. W krajach rozwiniętych odpady komunalne rosną szybciej w przeliczeniu na mieszkańca niż w wielu krajach o niższych dochodach, a wzrost jest szczególnie szybki w Azji Południowej i Afryce Subsaharyjskiej [1][3]. W USA całkowita masa odpadów komunalnych wzrosła z 88 mln ton w 1960 roku do 292 mln ton w 2018 roku, czyli o 232 procent, a per capita z 2,7 do 4,6 funta na osobę dziennie w latach 1960–1990 [7].

Dlaczego ilość odpadów rośnie?

Ilość odpadów zależy od urbanizacji, wzorców konsumpcji, dochodów gospodarstw domowych i stylu życia, co przekłada się na większą ilość odpadów w miarę rozwoju gospodarczego i koncentracji populacji w miastach [8]. Zależność między rozwojem a powstawaniem odpadów jest silna i wzrost konsumpcji oraz urbanizacji zwykle zwiększa ilość odpadów, chyba że równolegle wdraża się polityki ograniczania i odzysku [8][4].

Wzrost generowania odpadów jest wzmocniony przez straty surowców i wyrobów na etapach łańcucha wartości, gdzie już wydobycie, przetwarzanie, pakowanie i dystrybucja powodują powstawanie odpadów oraz emisje przed dotarciem produktu do użytkownika [1].

Na czym polega gospodarka odpadami?

Główne procesy w systemie to wytwarzanie, zbiórka, transport, sortowanie, odzysk, recykling, spalanie i składowanie [5]. Po wyrzuceniu produktu wpływ na środowisko zależy od sposobu zagospodarowania. Recykling zwykle ogranicza presję na zasoby, natomiast składowanie i niekontrolowane porzucanie zwiększają emisje i zanieczyszczenia [5][3].

Znaczna część światowych odpadów wciąż nie trafia do zorganizowanego systemu, co utrudnia kontrolę emisji i pogłębia presję na gleby i wody, a także zwiększa zajmowanie przestrzeni przez składowiska [3][2][4].

Jak odpady wpływają na środowisko?

Odpady oddziałują przez emisje gazów cieplarnianych, zanieczyszczenie gleby i wód, a także przez zajmowanie cennych terenów na cele składowania [2][3][4]. Odpady organiczne rozkładają się beztlenowo, emitując metan, który jest silnym gazem cieplarnianym i należy do krótkotrwałych zanieczyszczeń klimatycznych [2][6].

W 2022 roku emisje związane z sektorem odpadów wynosiły około 1,28 mld ton CO2e, głównie z unieszkodliwiania odpadów [3]. Bez zmian systemowych emisje te mogą wzrosnąć do około 1,84 mld ton CO2e do 2050 roku, natomiast w scenariuszu wysokiej ambicji mogłyby spaść do 0,91 mld ton CO2e [3][4]. Największy udział w strumieniu komunalnym mają odpady żywnościowe, co ma bezpośrednie znaczenie dla bilansu metanu i całkowitego wpływu klimatycznego [3].

Który strumień odpadów dominuje?

Globalnie największą kategorią są odpady żywnościowe, stanowiące 38 procent wszystkich odpadów komunalnych, co wzmacnia emisje metanu przy braku właściwego zagospodarowania bioodpadów [3]. Skala tej frakcji przekłada się zarówno na presję klimatyczną, jak i na potencjał ograniczeń poprzez selektywną zbiórkę i odzysk [3].

Gdzie odpady najczęściej trafiają?

Znacząca część globalnych odpadów kończy na składowiskach lub jest porzucana w sposób otwarty, a około jedna trzecia pozostaje nieodebrana, co pogarsza jakość środowiska i zwiększa emisje metanu z frakcji organicznej [3]. W krajowych statystykach sposobów zagospodarowania widoczne są ścieżki recyklingu, spalania i składowania, przy czym różnice w systemach determinują skalę emisji i zanieczyszczeń [5].

Co zrobić, aby ograniczyć wpływ odpadów?

Aktualny kierunek rozwoju systemów to ograniczanie powstawania odpadów u źródła, poprawa selektywnej zbiórki, zwiększanie recyklingu, projektowanie produktów pod gospodarkę o obiegu zamkniętym oraz lepsze zarządzanie bioodpadami [3][4][9]. W gospodarce o obiegu zamkniętym kluczowe są redukcja opakowań, ponowne użycie, naprawa, recykling oraz projektowanie wyrobów tak, by dłużej pozostawały w obiegu [4][9].

Wdrożenie działań zgodnych z gospodarką o obiegu zamkniętym pozwala ograniczać strumień odpadów, zmniejszać zapotrzebowanie na surowce pierwotne i obniżać emisje sektora w kierunku ścieżki wysokiej ambicji, w której całkowite emisje CO2e z odpadów do 2050 roku mogą spaść do 0,91 mld ton [4].

Czy odpowiedzialność za odpady spoczywa tylko na gospodarstwach domowych?

Nie. Choć gospodarstwa domowe są znaczącym źródłem, odpady generują także przedsiębiorstwa, handel, usługi oraz administracja publiczna, a w ujęciu cyklu życia źródłem jest cały łańcuch wartości od wydobycia surowców po koniec użytkowania produktu [5][1]. Zarządzanie tym strumieniem wymaga polityk i praktyk obejmujących wszystkie te ogniwa, ponieważ decyzje produkcyjne i logistyczne determinują ilość i rodzaj odpadów powstających jeszcze przed konsumpcją [1].